Mazkur maqolada elektron kutubxonalarning an’anaviy kutubxonalarga ta’siri, ularning afzallik va kamchiliklari, shuningdek, zamonaviy axborot muhitida kutubxonalarning integratsiyalashuvi masalalari tahlil qilinadi. Elektron kutubxonalarning rivojlanishi axborotga tezkor va qulay foydalanish imkonini bersada, an’anaviy kutubxonalarning ijtimoiy va ta’limiy ahamiyati hamon saqlanib qolmoqda.
Kalit sо‘zlar: Elektron kutubxonalar, an’anaviy kutubxonalar, raqamlashtirish, axborotga kirish, kutubxona xizmatlari, gibrid kutubxonalar, axborot texnologiyalari, bilimlarni boshqarish, kutubxona integratsiyasi, zamonaviy axborot muhiti.
THE IMPACT OF ELECTRONIC LIBRARIES ON TRADITIONAL LIBRARIES
Muborak Khakimova Yakubzhanovna - Associate Professor of the Department of “Library and Information Activities” of the Uzbek State University of Information Sciences
Yulduz Koziyeva Sotiboldievna 3rd year student of the Faculty of “Library and Information Activities”
This article analyzes the impact of electronic libraries on traditional libraries, highlighting their advantages and disadvantages, as well as the integration of these two types of libraries in the modern information environment. While the development of electronic libraries provides quick and convenient access to information, traditional libraries still maintain their social and educational significance.
«Raqamli О‘zbekiston — 2030» strategiyasi va boshqa hukumat hujjatlaridan kelib chiqadigan Yangi О‘zbekistonni axborotlashgan jamiyatga aylantirish vazifasi uni amalga oshirishga hissa qо‘shadigan ilmiy-texnikaviy taraqqiyotning barcha yutuqlaridan maksimal darajada foydalanishni talab qiladi.
Har qanday, ayniqsa, axborot jamiyatining asosi turli xil axborot resurslarining mavjudligi va jamiyatning keng qatlamlarining ulardan erkin foydalanish qobiliyatidir. Kutubxonalar ming yillar davomida axborotdan foydalanuvchilarning turli toifalariga axborot xizmatlari kо‘rsatuvchi muassasa bо‘lib kelgan va shunday bо‘lib qoladi. Insoniyat jamiyati rivojlanishining hozirgi bosqichida fan-texnika taraqqiyotining yutuqlaridan biri bu elektron kutubxonalar bо‘lib, ular dunyoda, shu jumladan О‘zbekistonda tobora keng tarqalmoqda. Chunki, “Hozirgi davrimiz dunyoning yetakchi mamlakatlari “Tо‘rtinchi sanoat inqilobi”, “Aqli iqtisodiyot”, “Innovatsion iqtisodiyot” ga о‘tayotganligi bilan xarakterlanadi” [1.B.183].
Elektron kutubxona kitoblarining mohiyatini о‘rganishdagi nazariy kechikish kutubxona amaliyotiga salbiy ta’sir kо‘rsatmoqda. Bu, birinchi navbatda, elektron axborot tizimlarini yaratish va ulardan foydalanish bо‘yicha olib borilayotgan ishlar kо‘lami na mavjud ehtiyojlarga, na mavjud imkoniyatlarga mos kelmasligida ifodalanadi. Shu nuqtai nazardan, masalan, AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada, Yaponiya va boshqa ba’zi mamlakatlar tomonidan erishilgan darajadan hali ham uzoqdir.
Qayd etilgan kechikish kutubxona-axborot faoliyati doirasidan ancha oshib ketadi. Hech shubha yо‘qki, XXI asrda insoniyat jamiyati nihoyat axborot makoniga aylanadi. Axborot omilidan eng tо‘liq va samarali foydalanadigan davlatlar bunda muvaffaqiyat qozonadi. Elektron kutubxonalar bunday jamiyat imkoniyatlarini rо‘yobga chiqarishning prinsipial muhim vositasidir.
Chunki “innovatsiyalar moddiy, raqamli, hamda biologik dunyodagi texnologiyalar birlashuvida bir-birini kuchaytirishi va jadallashtirilishi natijasida rivojlanishning burilishi nuqtasiga shiddat bilan yaqinlashib bormoqda” [2.B.10].
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi barcha sohalarga, jumladan, kutubxonachilikka ham katta ta’sir kо‘rsatmoqda. Elektron kutubxonalarning keng tarqalishi va ularning jamiyatdagi о‘rni an’anaviy kutubxonalarni yangi reallikka moslashishga majbur qilmoqda. Bir tomondan, raqamli resurslar axborotdan foydalanishni yengillashtirsa, ikkinchi tomondan, an’anaviy kutubxonalarning ijtimoiy va ta’limiy о‘rni ularni saqlab qolish zarurligini kо‘rsatadi.
Hozirgi kunda kutubxonalar faqat kitob saqlash va ularni о‘quvchilarga taqdim etish joyi emas, balki ta’lim markazlari, axborot resurslari va tadqiqot faoliyati uchun muhim manbalardan biri hisoblanadi. Elektron kutubxonalar an’anaviy kutubxonalar bilan raqobatlashish о‘rniga, ularni tо‘ldiruvchi omil sifatida qaralishi lozim. Ushbu maqolada ana shu munosabatlar tahlil qilinib, har ikki turdagi kutubxonaning ahamiyati va kelajagi haqida fikr yuritiladi.
An’anaviy kutubxonalarning afzalliklari va ahamiyati juda muhim. Raqamlashtirish davrida an’anaviy kutubxonalarning mazmun qismiga putur yetishi mumkin emas. Sababi manbalar, ma’lumotlar, axborotlarning asosi resurs hisoblanadi. Resurslar jamlanmasiga murojaat qilar ekanmiz albatta, ma’lumot-bibliografik apparatiga duch kelamiz. Bu albatta qulaylik, tezkorlik, topqirlikda kо‘makchi vazifasini o‘taydi.
An’anaviy kutubxonalar jismoniy formatdagi kitoblar va hujjatlarni saqlash bilan birga, axborot markazlari, ilmiy tadqiqot muassasalari va madaniy о‘choqlar hisoblanadi. Ular quyidagi jihatlari bilan muhim ahamiyat kasb etadi:
Jamoaviy о‘qish va tadqiqot muhiti – Kitobxonlar va tadqiqotchilar uchun ijodiy muhit yaratadi.
Ta’lim va madaniyat markazi – Kutubxonalar turli ilmiy va madaniy tadbirlar о‘tkazadi.
Bevosita mutaxassislar bilan muloqot imkoniyati – Kutubxonachilar axborot izlashda maslahat va yо‘nalish beradi.
Milliy va madaniy merosni saqlash – An’anaviy kutubxonalar tarixiy hujjatlar va noyob kitoblarni saqlab qoladi.
An’anaviy kutubxonalar asrlar davomida ta’lim, madaniyat va ilmiy faoliyat markazlari bо‘lib kelgan. Ular nafaqat axborot manbai, balki ijtimoiy muloqot joyi hamdir. An’anaviy kutubxonalarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
• Fan va madaniyatni rivojlantirish;
• Ilmiy-tadqiqot ishlarini qо‘llab-quvvatlash;
• Kitobxonlik madaniyatini shakllantirish;
• Jamoatchilik uchun axborot resurslariga bepul kirishni ta’minlash.
Shuningdek, an’anaviy kutubxonalarning afzalliklari ham bor:
• Kitob va hujjatlarning original nusxasi saqlanadi;
• Kitobxonlar uchun maxsus о‘quv muhiti yaratiladi;
• Mutaxassislar (bibliograflar, kutubxonachilar) maslahati bilan axborot izlash imkoniyati mavjud.
Biroq, an’anaviy kutubxonalar ham ayrim muammolarga duch kelmoqda:
• Axborotga kirish vaqti cheklangan (ish soatlari);
• Jismoniy joy va mablag‘ talab etiladi;
• Kitob va hujjatlarning eskirishi muammosi bor.
Elektron va an’anaviy kutubxonalar о‘rtasidagi integratsiy. Kо‘pgina mutaxassislar fikricha, kelajakda an’anaviy va elektron kutubxonalar о‘zaro uyg‘unlikda faoliyat yuritishi lozim. Bugungi kunda gibrid kutubxonalar – ya’ni an’anaviy va elektron formatlarni birlashtirgan tizimlar tobora keng tarqalmoqda. Ularning asosiy xususiyatlari quyidagicha:
An’anaviy va raqamli manbalarni uyg‘un tarzda taqdim etish.
Kutubxona xizmatlarini onlayn va oflayn tarzda tashkil etish.
Axborot izlash tizimlarini takomillashtirish.
Tadqiqotchilar va foydalanuvchilar uchun masofaviy xizmatlar kо‘rsatish.
Hozirgi kunda kо‘pgina universitetlar va ilmiy muassasalar gibrid kutubxonalarni rivojlantirishga yо‘naltirilgan dasturlarni amalga oshirmoqda. Ushbu yondashuv kutubxona xizmatlarining samaradorligini oshirishga va foydalanuvchilar uchun kengroq imkoniyatlar yaratishga imkon beradi.
Elektron kutubxonalar va ularning xususiyatlari. Elektron kutubxona – bu raqamli formatdagi kitoblar, maqolalar, qо‘llanmalar va boshqa axborot manbalarini saqlash va foydalanish imkonini beruvchi tizimdir. Elektron kutubxonalarning quyidagi asosiy afzalliklari bor:
• Tezkorlik – foydalanuvchilar istalgan vaqt va joyda axborotga oson kirishlari mumkin.
• Axborotning kо‘p tarmoqliligi – bir vaqtning о‘zida bir necha foydalanuvchi bitta manbadan foydalana oladi.
• Izlash qulayligi – raqamli kataloglar va interaktiv tizimlar ma’lumotni oson topish imkonini yaratadi.
• Jismoniy joy talab etmasligi – an’anaviy kutubxonalardan farqli ravishda, elektron kutubxonalar jismoniy fondni saqlash muammosiga duch kelmaydi.
• Ekologik jihatdan foydali – qog‘oz sarfi kamaygani uchun tabiatga zarar kamayadi.
Biroq, elektron kutubxonalarning ba’zi kamchiliklari ham mavjud:
• Internetga bog‘liqlik – axborotdan foydalanish uchun internet talab etiladi.
• Tо‘liq raqamlashtirilmagan manbalar – ba’zi muhim kitoblar va arxiv hujjatlari hali raqamlashtirilmagan bо‘lishi mumkin.
• Jismoniy muloqotning kamayishi – an’anaviy kutubxonalardagi о‘quv muhiti va mutaxassislar bilan aloqa qilish imkoniyati elektron kutubxonalarda yetishmaydi.
Elektron va an’anaviy kutubxonalar о‘rtasidagi munosabat. Hozirgi davrda elektron va an’anaviy kutubxonalar raqobatchi emas, balki bir-birini tо‘ldiruvchi tizimlardir. Elektron kutubxonalar axborot tarqatishni tezlashtirsa, an’anaviy kutubxonalar haligacha ilmiy-tadqiqot ishlari uchun muhim resurs hisoblanadi.
Ushbu ikki turdagi kutubxonalar о‘rtasidagi munosabatni mustahkamlash uchun quyidagi yо‘nalishlarda ish olib borish maqsadga muvofiq:
Gibrid kutubxonalar yaratish – an’anaviy va elektron formatlarni uyg‘unlashtirish.
Raqamlashtirish jarayonini tezlashtirish – kutubxona fondlarini elektron formatga о‘tkazish.
Onlayn va oflayn xizmatlarni integratsiyalash – kutubxonachilar tomonidan onlayn maslahat berish tizimini yо‘lga qо‘yish.
Foydalanuvchilarning axborot savodxonligini oshirish – ularni elektron resurslardan foydalanishga о‘rgatish.
Elektron kutubxonalar an’anaviy kutubxonalarning о‘rnini tо‘liq egallay olmaydi, balki ularni tо‘ldirib, axborotga tez va qulay kirish imkonini beradi. An’anaviy kutubxonalar esa hanuzgacha madaniyat, ta’lim va ilmiy-tadqiqot faoliyatida muhim rol о‘ynamoqda. Shuning uchun ham ikki turdagi kutubxona tizimini uyg‘unlashtirish, yangi innovatsion usullarni joriy etish va foydalanuvchilar uchun barcha qulayliklarni yaratish kutubxonachilik sohasini rivojlantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Elektron kutubxonalar va ularning afzalliklari. Elektron kutubxonalar axborotni raqamli formatda saqlaydi va foydalanuvchilarga masofadan turib kirish imkonini taqdim etadi. Ularning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
Tezkor va qulay kirish – Internet orqali axborotdan foydalanish imkoniyati.
Hajm cheklovlarining yо‘qligi – Elektron resurslar an’anaviy kutubxonalarga nisbatan kо‘proq axborot saqlay oladi.
Axborotni tez yangilash imkoniyati – Kitoblar, maqolalar va tadqiqotlar muntazam ravishda yangilanib boradi.
Jismoniy resurslarga bog‘liq emaslik – Elektron kutubxonalar jismoniy joy talab qilmaydi.
Zamonaviy kutubxonachilikdagi muammolar va yechimlar. Har qanday rivojlanish jarayonida ayrim muammolar yuzaga keladi. Elektron va an’anaviy kutubxonalar faoliyatidagi asosiy muammolar quyidagilar:
Raqamlashtirish jarayonining sekinligi – Barcha kutubxona fondlari elektron formatga о‘tkazilmagan.
Axborot xavfsizligi – Elektron kutubxonalarda ma’lumotlarni himoya qilish muhim masalalardan biri.
Kutubxonachilarning malakasini oshirish – Yangi texnologiyalar bilan ishlash uchun kutubxona xodimlari maxsus о‘qitilishi zarur.
Foydalanuvchilarning axborot savodxonligini oshirish – Elektron resurslardan samarali foydalanish kо‘nikmalarini shakllantirish zarur.
Bunday muammolarni hal qilish uchun quyidagi yо‘nalishlarda ish olib borish lozim:
• Kutubxona fondlarini tо‘liq raqamlashtirish.
• Axborot xavfsizligi tizimlarini kuchaytirish.
• Kutubxona xodimlari uchun maxsus kurslar tashkil etish.
• Foydalanuvchilarni elektron kutubxonalardan tо‘g‘ri foydalanishga о‘rgatish.
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi kutubxonachilik sohasiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Xususan, elektron kutubxonalar paydo bo‘lishi va ularning keng tarqalishi an’anaviy kutubxonalar oldida yangi vazifalarni qo‘ydi. Hozirgi kunda an’anaviy kutubxonalar faqat kitob saqlash joyi emas, balki axborot markazlari, ta’lim va madaniyat maskanlari sifatida ham rivojlanmoqda. Shu bilan birga, elektron kutubxonalar foydalanuvchilarga qulay va tezkor xizmat ko‘rsatish imkonini yaratmoqda. Shuning uchun ham bu ikki turdagi kutubxona o‘rtasidagi munosabatni chuqur o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy kutubxonachilikdagi muammolar va yechimlar. Kutubxonachilik sohasi axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi va raqamlashtirish jarayonining tezlashishi sababli katta о‘zgarishlarga uchramoqda. Zamonaviy kutubxonalar faqat kitob saqlash joyi emas, balki ta’lim, ilmiy tadqiqot va madaniy aloqalar markazi sifatida ham faoliyat yuritmoqda. Shu bilan birga, bu sohada bir qator muammolar ham mavjud bо‘lib, ularni hal qilish uchun yangi yondashuvlar talab etiladi. Ushbu maqolada zamonaviy kutubxonachilikdagi asosiy muammolar va ularning yechimlari tahlil qilinadi.
1. Kutubxona fondlarini raqamlashtirish muammolari
Hozirgi kunda axborot manbalarining elektron shaklda taqdim etilishi kutubxona faoliyatida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Biroq, kо‘plab an’anaviy kutubxonalar hali ham tо‘liq raqamlashtirilmagan:
• Kо‘plab tarixiy va noyob kitoblar hali ham elektron shaklga о‘tkazilmagan.
• Raqamlashtirish jarayoni qimmat va kо‘p vaqt talab qiladi.
• Kutubxonalarda texnik imkoniyatlar cheklangan.
Yechimlar:
• Hukumat va xalqaro tashkilotlar tomonidan moliyaviy yordam ajratish.
• Kutubxonalarda zamonaviy skaner va raqamlashtirish uskunalarini joriy etish.
• Elektron arxiv va onlayn ma’lumotlar bazasini yaratish.
2. Axborot xavfsizligi va intellektual mulk himoyasi
Kutubxonalardagi elektron ma’lumotlar kibertahdidlarga uchrashi mumkin. Shuningdek, mualliflik huquqi masalasi ham muhim muammolardan biri hisoblanadi.
• Elektron kutubxonalarga ruxsatsiz kirish xavfi bor.
• Mualliflik huquqi saqlanmasligi sababli ayrim manbalar noqonuniy tarqatilishi mumkin.
• Axborot xavfsizligi bо‘yicha malakali mutaxassislar yetishmasligi.
Yechimlar:
• Axborot xavfsizligini kuchaytirish uchun kutubxona tizimlarida zamonaviy himoya texnologiyalarini joriy etish.
• Elektron kitoblar va ma’lumotlar bazalarini shifrlash.
• Kutubxonachilar va foydalanuvchilar uchun axborot xavfsizligi bо‘yicha о‘quv kurslarini tashkil etish.
3. Kutubxonachilarning professional tayyorgarlik darajasi
Kutubxona xodimlari axborot texnologiyalarini yaxshi bilishi va zamonaviy talablarga mos malakaga ega bо‘lishi lozim. Biroq, kо‘plab kutubxonachilar uchun bu yо‘nalishda yetarli tayyorgarlik mavjud emas.
• Kutubxonachilarning IT sohasidagi bilimi yetarli emas.
• Yangi texnologiyalar bilan ishlash kо‘nikmasi yо‘q.
• Zamonaviy axborot izlash vositalari bilan tanish emaslik.Yechimlar:
• Kutubxona xodimlari uchun maxsus IT kurslar tashkil etish.
• Elektron kutubxonalardan foydalanish bо‘yicha о‘quv dasturlarini joriy etish.
• Xorijiy kutubxonalar tajribasini о‘rganish va xodimlar malakasini oshirish uchun stajirovkalar tashkil etish.
4. Foydalanuvchilarning axborot savodxonligi pastligi
Kо‘pgina foydalanuvchilar elektron resurslardan tо‘g‘ri foydalana olmaydi, axborot izlash kо‘nikmalari past darajada.
• Foydalanuvchilar axborot izlashni samarali olib borishni bilmaydilar.
• Feyk (yozma yoki onlayn soxta) ma’lumotlardan himoyalanishda muammolar mavjud.
• Elektron kutubxonalardan tо‘g‘ri foydalanish bо‘yicha tushuncha yо‘q.
Yechimlar:
• Kutubxonalarda axborot savodxonligi bо‘yicha treninglar о‘tkazish.
• Onlayn axborot izlash bо‘yicha yо‘riqnomalar tayyorlash va tarqatish.
• Foydalanuvchilar uchun kutubxonalarda maxsus maslahat xizmatlarini tashkil etish.
5. Kutubxona xizmatlarining raqobatbardoshligini oshirish.
Hozirgi zamonda internet va elektron ma’lumot bazalari (Google Scholar, Researchgate, JSTOR) kutubxonalarga jiddiy raqobatchi bо‘lib bormoqda.
• Foydalanuvchilar internetdan foydalanishni afzal kо‘rishmoqda.
• Kutubxonalarning onlayn platformalari yetarlicha rivojlanmagan.
• Zamonaviy texnologiyalardan tо‘liq foydalanilmayapti.
Yechimlar:
• Kutubxonalarning veb-saytlarini yangilash va rivojlantirish.
• Foydalanuvchilar uchun onlayn ma’lumot izlash platformalarini yaratish.
• Kutubxona kataloglarini internetga ulash va mobil dasturlar orqali kirish imkonini ta’minlash.
Zamonaviy kutubxonachilik bir qator muammolarga duch kelmoqda, ammo bu muammolarni texnologik va strategik yondashuvlar orqali hal qilish mumkin.
Kutubxonalar raqamlashtirish jarayonini jadallashtirish, axborot xavfsizligini ta’minlash, xodimlar malakasini oshirish va foydalanuvchilarning axborot savodxonligini yuksaltirishga e’tibor qaratishi lozim.
Kelajakda gibrid kutubxonalar, ya’ni an’anaviy va elektron kutubxonalar uyg‘unligi tobora ommalashib boradi. Kutubxonachilik sohasining rivojlanishi jamiyatning umumiy intellektual darajasini oshirishga va axborotdan samarali foydalanishga xizmat qiladi.
Shuning uchun ham, kutubxona xizmatlarini raqamlashtirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va kutubxonachilarning kasbiy bilimlarini oshirish muhim vazifalardan biri bо‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023-йил 11-сентябрдаги «Ўзбекистон-2030» стратегия тўғрисидаги PF-158-сон Фармони.
Ш.М.Мирзиёев. Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси. Учинчи нашр. Тошкент: “Ўзбекистон” нашриёти, 2022. -440 б.
Qosimov A. Kutubxona ishining nazariy asoslari. – Toshkent: Fan, 2021.
Nazarova D. Raqamli texnologiyalar va kutubxona xizmati. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2022.
Xamidov B. Axborot resurslaridan samarali foydalanish. – Toshkent: Adabiyot, 2023.
Абдураҳмонов Ш. (2019). Кутубхоначилик ва ахборот ресурслари. Тошкент: Фан ва технология.
Каримов Н. (2020). Кутубхона фаолиятини рақамлаштириш муаммолари ва ечимлари. Тошкент: O‘zbekiston Milliy kutubxonasi.
Назаров У. (2021). Ахборот-коммуникация технологиялари ва кутубхоначиликдаги инновациялар. Самарқанд: СамДУ нашриёти.
UNESCO. (2021). The Role of Digital Libraries in Modern Education and Research. Paris: UNESCO Publications.
Breeding M. (2022). Library Technology and Digital Transformation. New York: ALA Editions.
Gorman, M. (2015). The Enduring Library: Technology, Tradition, and the Quest for Balance. Chicago: American Library Association.
O‘zbekiston Milliy kutubxonasi. (2023). Кутубхона ресурсларини рақамлаштириш дастурлари ва истиқболлари. Тошкент: Миллий нашр.
Khasanov A. (2022). Кутубхона хизмати ва фойдаланувчилар ўртасидаги ўзаро муносабатлар. Тошкент: Innovatsion ta’lim.